ខ្មែរប៉ុស្ដិ៍ Close

ល្ខោន​និយាយ ​នៅឥណ្ឌូចិន

ដោយ៖ លី វិទ្យា ​​ | ថ្ងៃអាទិត្យ ទី២៧ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ២០២២ វប្បធម៌ & ប្រវត្តិសាស្រ្ដ 539
ល្ខោន​និយាយ ​នៅឥណ្ឌូចិន RFI

សព្វថ្ងៃ បើ​គេនិយាយ​ពី ឥណ្ឌូចិន គឺគេ​ច្រើនតែ​នឹក​ដល់​តែបីប្រទេស​ប៉ុណ្ណោះ គឺ​វៀតណាម ឡាវ និងកម្ពុជា។ ក៏ប៉ុន្តែ ​នៅក្នុង​បែបបទរដ្ឋបាល នា​​សម័យ​អាណានិគម​បារាំងសេស គឺ​កាលណា​គេ​និយាយពីឥណ្ឌូចិន ឬសហព័ន្ធ​ឥណ្ឌូចិនក្រោម​ការ​ត្រួតត្រា​របស់​រដ្ឋបាល​បារាំង គឺ​គេ​សំដៅ​ទៅ​ដល់​តំបន់​ដែនដី ចំនួន​ ៦ កន្លែង ដែល​មាន​ជារួម​ កម្ពុជា លាវ កូសាំងស៊ីន តុងកឹង អាណ្ណាម ហើយ​និង​ គ័ង-ចូវ-វ៉ាន់ ជាដែនដីមួយរបស់ចិន​សព្វថ្ងៃ។ ដែនដីទាំងនេះ មាន​ប្រព័ន្ធគតិយុត្តិសម្រាប់​គ្រប់គ្រង​ខុសៗគ្នា។ ដែន​ដីខ្លះ ​ជា​របប​អាណានិគម ហើយតំបន់ឬប្រទេស​ខ្លះទៀត​ឋិតជា​របបអាណាព្យាបាល។​ បើ​ទោះបីជា​ដូច្នេះក៏ដោយ នៅក្នុង​នាទីយើងថ្ងៃនេះ ដើម្បីឲ្យ​ងាយស្រួល​យល់ យើង​នឹង​និយាយតែពី​ល្ខោន​នៅ​បីប្រទេស​ប៉ុណ្ណោះ គឺ​ស្រុក​លាវ ប្រទេស​វៀតណាម​ និងនគរ​ខ្មែរ។

មុន​កាល​មកដល់​របស់​ពួក​បារាំង​ ប្រទេស​នៅ​ឥណ្ឌូចិន មាន​ល្ខោន​ប្រពៃណី​របស់ខ្លួន​រួច​ស្រេច​ហើយ ដែល​ខ្លឹមសារទូទៅច្រើនតែ​ជាប់​ទាក់ទង​យ៉ាង​ជិតស្និទ្ធ​ទៅនឹង​ជីវភាព​ប្រជាជនសាមញ្ញ សាសនា និងរាជវាំង។

រីឯ ល្ខោននិយាយ ជាភាសាបារាំងថា Théâtre parlé ជាទម្រង់ល្ខោនសម្តែងលើឆាក បញ្ចេញកាយវិការ និងសំនួនវោហាសសាស្ត្រ​ ដែល​ពេញនិយម​នៅ​អឺរ៉ុប។ នៅឥណ្ឌូចិន ​ល្ខោន​និយាយ ​ជាល្ខោន​ប្រភេទ​ថ្មីមួយ​បែប​ ដែល​ទើប​ចាប់​កំណើត​នៅដែនដីកូសាំង​ស៊ីន នៅ​ចុង​សតវត្សរ៍ទី​១៩​។ ការហូរចូលល្ខោន​និយាយ​នេះ គឺតាម​រយៈគំនិត​ផ្តួច​ផ្តើម​របស់ពួកមន្ត្រីកងនាវាចរ ​​ពួក​ឃោសនាកាតូលិក និង​បុព្វជិតសាសនាគ្រិស្ត។ នេះបើតាម​ការ​ស្រាវជ្រាវនិងការ​ពន្យល់​​របស់​បេក្ខជន​បណ្ឌិត កែវ ភីរិទ្ធ ៖ « យើងឃើញ​មាន​ភស្តុតាង​នៅ​បណ្ណាសារជាតិ​បារាំង ដែល​អាច​​ឲ្យដឹង​ថា ប្រមុខកងនាវិកបារាំង ឈ្មោះលោក​ឧត្តម​នាវី E. Bunelle បា​ន​សរសេរ​លិខិត​មួយ​ស្នើ​សុំ​ទៅ ក្រសួង​ជើងទឹក​និង​គ្រប់គ្រងប្រទេស​ក្រោម​អាណានិគម ដើម្បី​ឲ្យ​បញ្ចូន​សិល្បករ​ល្ខោន​នៅ​ក្រុង​ប៉ារីស ឲ្យ​មកសម្តែង​នៅ​​ដែន​ដី​កូសាំងស៊ីន​។ សំបុត្រនេះ​​ ចុះ​ថ្ងៃ​ទី​៣១មករាឆ្នាំ១៨៦៥ ពោល​គឺ​៣ឆ្នាំ​បន្ទាប់ពី​បារាំង​បាន​ភ្ជាប់​ដែន​ដី​កូសាំង​ស៊ីន​ជាផ្លូវការ​ទៅ​ជាកម្មសិទ្ធិ​របស់​ខ្លួន នាឆ្នាំ​១៨៦២​។ ប៉ុន្មាន​ឆ្នាំក្រោយ​មកទៀត​ គឺទើប​អាជ្ញា​ធរ​បារាំង​គ្រប់គ្រង​ដែន​ដី​កូ​សាំងស៊ីន បាន​អនុញ្ញាត​ឲ្យ​នាំយក​សិល្បករ​ល្ខោន​បារាំង​ជាច្រើន​នាក់ មកកាន់ កូសាំងស៊ីន។ នៅ​ក្នុង​ដែនដីដែល​បារាំង​ត្រួតត្រា​​នេះ ក៏​មាន​ការ​បង្កើត​រោងល្ខោន​ឯកជន ហើយ​រោងល្ខោន​ខ្លះ ទៀតសោត​​ បាន​ទទួល​ជំនួយ​ពី​រដ្ឋ​បារាំង​ទៀត​ផង។​»

លោក កែវ ភីរិទ្ធ ​កំពុង​តាក់តែង​និក្ខេបបទ នៅ​សាលាបណ្ឌិត​ជំនាញ​ភាសា​ អក្សរសាស្ត្រ​និង​សិល្បៈ នៅខេត្ត​ម៉ាក់សីយ ប្រទេស​បារាំង (Ecole Doctorale 354 Aix-Marseille)។ បើតាម​បេក្ខបណ្ឌិត​រូបនេះ,​ នាពេល​ដែល​បារាំង​ចាប់ផ្តើម​វត្តមាន ​នៅ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍, ល្ខោន​និយាយ​ ក៏​ជា​មធ្យោបាយ​​ ដ៏សំខាន់​មួយ​ដែរ ​​ខាងផ្នែក​នយោបាយ។ « នាឆ្នាំ​១៨៨៤ ពួក​យោធាបារាំង​​មួយ​ចំនួន បាន​នាំគ្នា​បង្កើត​ក្រុម​ល្ខោន​មួយ​ នៅ​តំបន់​ តុងកឹង។ ពួក​គេ​ស្លៀកពាក់ឯកសណ្ឋានទាហាន​បារាំង។ ដូច្នេះ​យើងឃើញថា បារាំង​គេ​កំពុងតែ​ពង្រីក​ឥទ្ធិពល​និងរូប​ភាព​របស់​គេ​ថែមទៀត នៅ​តុងកឹង តាមរយៈ​សកម្មភាព​សិល្បៈ។​ មួយ​ឆ្នាំក្រោយ​មក ឆ្នាំ១៨៨៥ ទើប​មាន​សិល្បករជំនាញពីរនាក់ប្តីប្រពន្ធ Deschamps​ ​ក៏​បាន​ផ្តើម​សម្តែង​ល្ខោន​​និយាយ​។​ បន្តិចម្តងៗ ល្ខោន​និយាយ​ កាន់តែ​ល្បីសុសសាយ។ អាជ្ញធរ​បារាំង បាន​ពង្រីក​នយោបាយ​​ផ្នែក​វប្បធម៌​ឲ្យកាន់តែខ្លាំង ដោយ​​នៅ​កូសាំង​ស៊ីន គេចាប់​ផ្តើម​សាងសង់​រោងល្ខោន​ជាតិ​ជាលក្ខណៈ​ធំដុំ​តែម្តង។ ដូច្នេះហើយ ទើប​យើងឃើញថា​ គេ​បាន​សម្ភោធ​រោងល្ខោន​ ជាបន្តបន្ទាប់ នៅដើម​សតវត្សរទី២០​ នៅ​ព្រៃនគរ ឬនៅ​សៃហ្គង់ និងនៅ​​ហៃហ្វុង​។»

សម្រាប់​ដែនដី​ឥណ្ឌូចិន រោង​ល្ខោនសម្រាប់​សម្តែង​ល្ខោននិយាយ គឺ​​កើត​ឡើង​ដំបូងគេ ​នៅព្រៃនគរ ឬ​សៃហ្គង ដែល​សាងសង់​រួច​រាល់ ​នៅដើមឆ្នាំ១៩០០ ដោយ​ប្រើពេល​សង់​ចំនួន​២ឆ្នាំ​ ទើប​រួច​។​ ពោល​គឺ រោងល្ខោន ដំបូងគេ សម្ពោធនៅថ្ងៃទី១មករា​ឆ្នាំ១៩០០។ មួយឆ្នាំក្រោយ គេសង់រោងល្ខោនមួយទៀតនៅសៃហ្គុង ហើយតែ​សម្ពោធនៅឆ្នាំ១៩១១។ ហើយមួយឆ្នាំបន្ទាប់មក​ បារាំងសម្ពោធរោងមួយទៀត នៅហៃហ្វុង។

រោង​ល្ខោន​និយាយដ៏​ល្បីល្បាញ ​នៅព្រៃនគរ ឈ្មោះថា​ Le Théâtre Municipal ឬ Opéra de Saïgon ជួសជុល ​៣ ដង​ហើយ។​ វា​មាន​ស្ថាបត្យកម្ម​ទំនើប​ យករចនាបទគំរូតាម​ វាំ​ងតូច​បារាំង Le petit Palais និង​​អាច​ដាក់​ចំណុច​មនុស្ស​ បាន​ប្រហែល ​ជាង ៥០០ នាក់។ នៅ​ជំនាន់​សម័យ​សង្គ្រាម​វៀតណាម, នាអំលុង​ពាក់​កណ្តាល​ទសវត្សរ៍​១៩៥០​ប្លាយទៅ​ សាធារណរដ្ឋ​វៀតណាម​ខាងត្បូង ធ្លាប់បាន​យក​រោងល្ខោននេះ ធ្វើ​ជា​ទីតាំង​រប​ស់ ​រដ្ឋសភា ទៀតផង។​ តើក្នុងសម័យ​ដែល​បារាំង​ត្រួតត្រា​ រោងល្ខោន​នៅព្រៃនគរ រីកចម្រើន​យ៉ាងណាខ្លះ​?​ បេក្ខជន​បណ្ឌិត កែវ ភីរិទ្ធ រៀបរាប់​ថា វាអាច​ប្រៀប​ដូច​រោង​ល្ខោន​នៅក្រុង​ប៉ារីស​ដូច្នោះ​ដែរ។​

« ជំនាន់ដើមសតវត្សរ៍​ទី​២០​នោះ គឺ​ប្រហែល​ឆ្នាំ​១៩១០-១៩២០ហ្នឹង ពួកបារាំងនៅកូសាំងស៊ីន​ គេនិយមហៅថា ជាសម័យ Belle époque គឺសម័យដ៏ល្អ ដ៏ស្រស់​ស្អាត និង ដ៏រីកចម្រើនផ្នែកសិល្បៈនៅឥណ្ឌូចិន តាមរយៈវត្តមានរបស់ពួកគេ។ ពួកមន្ត្រីបារាំង បានសប្បាយកម្សាន្តចិត្តនឹងសិល្បល្ខោន ពេលរាត្រី នៅព្រៃនគរ ដូចដែលគេបានធ្លាប់បានទស្សនាល្ខោន​ នៅក្រុងប៉ារីស ដូច្នោះដែរ។ហើយក៏​តាមរយៈរោងល្ខោននេះហើយ ដែលកាន់តែជំរុញឲ្យពួកអភិជនឥណ្ឌូចិនជក់ចិត្ត​នឹង​វប្បធម៌​ថ្មី​ គឺ​បានន័យថា ពួកអ្នកមានៗនិងបញ្ញវន្តឥណ្ឌូចិន មានមន្ត្រីធំៗ​​ខ្មែរយើង​ មានអ្នក​រដ្ឋការ​​យួន ជាដើម​ បានជួបពើប​ប្រទះ​វប្បធម៌បច្ចិមប្រទេស​ តាមរយៈ​ល្ខោន​និយាយ​នេះឯង។ ល្ខោន​និយាយ នេះ​ ក៏​បាន​ក្លាយ​ជា​ឧបករណ៍​នយោបាយ​ដ៏សំខាន់​មួយ​របស់​ពួក​គេ សម្រាប់​ប្រឆាំង​នឹង​ពួក​បារាំង​វិញ​ នៅពេល​ក្រោយ​មក​​​។ »

ចំណែក​ ល្ខោន​និយាយ នៅស្រុក​ខ្មែរ ហាក់កើត​ក្រោយ​ជាង​ល្ខោន​និយាយ​នៅ​កូសាំងស៊ីន​ ពោល​គឺកើតឡើង​នៅ​អំឡុង​ទសវត្សរ៍​១៩៤០ ​ហើយវា​​កាន់តែ​រីកដុះដាលខ្លះ រវាង​ទសវត្សរ៍​១៩៥០-៦០មក។ ក្នុង​សម័យ​សង្គម​រាស្ត្រនិយម គេ​ចាត់ទុកល្ខោននិយាយ ថា​ជា​ «ល្ខោន​សម័យ​ថ្មី»។ ​ឯកសារអត្ថបទ​​​ស្រាវជ្រាវ​នៅឆ្នាំ​២០០៣ របស់​លោក ពេជ្រ ទុំក្រវិល បាន​ឲ្យដឹង​ថា នៅស្រុក​ខ្មែរ​ ល្ខោន​និយាយ មាន​បង្រៀន​នៅ​វិទ្យាល័យ​ស៊ីសុវត្ថិ នៅភ្នំពេញ​ ក្នុង​មុខវិជ្ជា​អក្សរសិល្ប៍​បារាំង នៅឆ្នាំ​១៩៤៩​។

ចាប់ពី​ទសវត្សរ៍​១៩៥០ ល្ខោន​និយាយ​ខ្មែរ​បាន​បោះ​ពួយ​មាន​សន្ទុះ​យ៉ាងខ្លាំង។ នេះក៏ព្រោះតែ​ជាសម័យ​ដែល​ខ្មែរ​ចាប់ផ្តើម​កាច់​ចង្កូត​ប្រទេស​ជាតិដោយខ្លួន​ឯង។ មាន​អ្ន​កនិពន្ធ​និង​អ្នក​សម្តែងល្ខោន​និយាយ​ជាច្រើននាក់​ ផ្តើម​យក​ល្ខោន​នេះ ជាមធ្យោបាយ​បញ្ចេញ​មតិ និង​ជា​ឧបករណ៍​នយោបាយ​សម្រាប់ក្រុម​អ្ន​កជាតិ​និយម។ ហើយ​ជា​ពិសេស​ គឺ​អ្នក​សម្បែង​និងអ្នក​ដឹកនាំល្ខោន បានទទួល​ការ​រៀន​សូត្រ​ខាង​ល្ខោន​នេះ កាន់តែ​មាន​ច្រើនដែរ​។ នៅក្នុងនោះ គេ​ឃើញ​បុគ្គល​ដ៏លេច​ធ្លោ គឺ​លោក រីម គីន លោក គីម ហាក់ និង​លោក ហង្ស ធន់ហាក់ ជាដើម​។​ ចំពោះ​អ្នក​ស្រាវជ្រាវ កែវ ភីរិទ្ធ ​នៅស្រុក​ខ្មែរ គេ​​បាន​ភ្លក់រសជាតិ​ល្ខោន​និយាយ តាំងពី​ប្រហែល​នៅអំលុង​ឆ្នាំ​១៩០០មកម្ល៉េះ​។

«ប្រហែល​ជានៅ​មុន​ឆ្នាំ​១៩០០ បន្តិចបន្តួច មា​នក្រុម​សម្តែង​ល្ខោន​នាដកម្ម ដែល​ក្រោយ​ពីពួក​គេ​​សម្តែង​ចប់​នៅ​ព្រៃនគរ និង​នៅ​ហៃហ្វុង​ ខាងវៀតណាម​រួម ក្រុម​ល្ខោន​បារាំង​នោះ បាន​បន្ត​មក​សម្តែងនៅ​ភ្នំពេញ​។ គឺតាមរយៈ​ការ​ជួយ​ឧបត្ថម្ភ​របស់ អា​ជ្ញាធរ​អភិបាល​ជាន់ខ្ពស់​បារាំង​នៅកម្ពុជា ឬ​ Résident supérieur du Cambodge។ ក៏ប៉ុន្តែ ការ​សម្តែង​ល្ខោន​និយាយ​បារាំង​នេះ គឺ​ម្តងម្កាល​តែប៉ុណ្ណោះ។ គេត្រូវ​រង់​ចាំ​ដល់​ទសវត្ស​១៩៣០ ទើប​សង្គម​ខ្មែរ ហាក់​ទទួល​យក​ទម្រង់ ល្ខោននិយាយ​បែបបារាំងនេះ។ ជាភស្តុតាង គឺ​យើង​ឃើញ​មាន​ ស្នាដៃ​និពន្ធល្ខោន​និយាយ ដំបូង​គេនៅស្រុក​ខ្មែរ គឺ​និពន្ធដោយ លោក រីម គាំង នាឆ្នាំ​១៩៣៧ មា​នចំណង​ជើងថា មនុស្ស​គម​ទាំងបួន។ ចំណែក​ស្នាដៃ​ល្ខោន​និយាយ ដែល​បោះពុម្ព​ជាសៀវភៅ​ដំបូង​គេ គឺ​របស់​លោក គឹម ហាក់ តាមរយៈ​រឿង​ទឹក​ទន្លេសាប​​ ឆ្នាំ១៩៣៩ ជាភាគខ្លីៗ​នៅ​ក្នុង​ទស្សនាវដ្តីកម្ពុជសុរិយា​។​

គួរ​ជ្រាបថា លោក រីម គាំង ឬ រីម គីន ជាអតីត​កូនសិស្សសាលា​ស៊ីសុវត្តិ។​ គាត់មិនត្រឹមតែ​ជា​អ្នកនិពន្ធ​ដ៏​ចំណានទេ តែ​ក៏​មាន​ទេពកោសល្យ​យ៉ាង​ពិសេស​ដែរ ខាង​សម្តែង​ល្ខោន។ នៅឆ្នាំ​១៩៣៨ ខាងសាលាពេទ្យ​នៅព្រៃនគរ បាន​អញ្ជើញរូប​​លោក​ទៅ​សម្តែង​នៅ​ក្រុងសៃហ្គង់។ ហើយ​នៅស្រុកខ្មែរយើង គឺ​អំលុង​​ទសវត្សរ៍​១៩៤០នោះឯង ដែល​មាន​ការ​បង្រៀន​ល្ខោន​និយាយ​ ដោយ​គ្រូបារាំង ដែល​គេស្គាល់ឈ្មោះ​ថា លោក Guy Porée។​ »

រីឯ​នៅស្រុក​លាវ អ្ន​កស្រាវជ្រាវ​អក្សរសិល្ប៍​និងល្ខោន​នៅឥណ្ឌូចិន លោក កែវ ភីរិទ្ធ ពន្យល់ថា​ ល្ខោននិយាយ​លាវ បាន​ទទួល​ឥទ្ធិ​ពល​ល្ខោន​ទំនើបរបស់​បច្ចិមលោក​​យ៉ាងលឿន ចាប់ពី​ឆ្នាំ​១៩៤១។

« យើងដឹង​ហើយថា នៅមុនពេល​សម័យ​ត្រួតត្រា​របស់​បារាំង​ លា​វ​មាន​ល្ខោន​ជា​ទម្រង់​ជា​ «អាយ៉ង» និង​ល្ខោន​បុរាណ​របស់​ខ្លួន​។ ​ ក្រុម​របាំ​លាវ មានភាគច្រើន​នៅក្រុង​ហ្លួង​ប្រះបាង និងក្រុង​វៀង​ច័ន្ទ ដែលជាទូទៅ ​គេ​សង្កេតឃើញថា ល្ខោន​របាំ​លាវ បាន​​ទទួល​ឥទ្ធិពល​និងមាន​បែប​ផែន​ដូចគ្នា​នឹង​ល្ខោន​បុរាណ​ខ្មែរ​និង​សៀម​ដែរ។​ ចំណែក​ល្ខោន​និយាយនៅ​ស្រុក​លាវ គឺ​ចាប់ផ្តើម​មាន​ឥទ្ធិពល​និង​ការ​សម្តែង​ច្រើន​នៅឆ្នាំ​ដើម​ទសវត្សរ៍១៩៤០ តាមរយៈ​ការ​ជំរុញ​ពី​ក្រុម​អ្ន​កជាតិនិយម​លាវ​ផង​។ ក្រុមអ្នកជាតិនិយមលាវ គេ​បាន​យល់ដែរ ថា​ល្ខោន​បុរាណ ហាក់​ហួស​សម័យ ហើយ​ពេល​ខ្លះ វា​ប្រាសចាកពី​ការពិត​ និងឃ្លាត​ឆ្ងាយ​ពី​តថភាព​ជាក់ស្តែង​នៅក្នុង​សង្គម។ ហើយ​ ល្ខោន​និយាយ វិញ​ គឺ​វាស៊ី​នឹង​ជីវភាព​ប្រចាំថ្ងៃ ច្រើនជាង​ល្ខោន​បុរាណ​។»

ជារួម​មក ល្ខោន​នៅក្នុង​ប្រទេស​ឥណ្ឌូចិន គឺមាន​ទម្រង់​ចាស់​បុរាណ​របស់ខ្លួន។ ក៏ប៉ុន្តេ នៅក្រោម​សម័យ​ត្រួតត្រារបស់​បារាំង ល្ខោន​នៅ​បណ្តាប្រទេស​ចំណុះ បាន​កែប្រែ​មុខមាត់ ហើយ «​ល្ខោន​និយាយ»ក្នុង​បណ្តាប្រទេស​ឥណ្ឌូចិន បាន​ទទួល​យក​របៀប​របប​ទំនើប។ ឯអ្នកដឹកនាំល្ខោន​និយាយ​ ក៏បានឆ្លៀត​​បញ្ច្រាប​ចូល​ទស្សនបច្ចិម​លោក​ទៅក្នុង​ទម្រង់​ស្នាដៃ​ដំឡើង​ល្ខោនរបស់ខ្លួន​។ ​​ជាការ​កត់សម្គាល់​របស់​អ្ន​កស្រាវជ្រាវ គឺ​​នៅ​សតវត្សទី២០ ល្ខោននិយាយ ​ជាមធ្យោបាយ​បញ្ចេញមតិ​មួយ​យ៉ាង​សំខាន់​ សម្រាប់​បញ្ច្រាប​គំនិត​ជាតិ​និយម​។ ពេលខ្លះ «ល្ខោន​និយាយ» ត្រូវ​សិល្បករនិងអ្នក​ដឹកនាំរោង បាន​យកជាឧបករណ៍​ប្រឆាំង​នឹង​រដ្ឋអំណាច​ ឬសម្រាប់ជា​ឧបករណ៍​បម្រើ​មនោគំនិតណាមួយ៕​ ហេង ឧត្តម / RFI

អត្ថបទទាក់ទង